Anayasa ile güvence altına alınan mülkiyet hakkı, temel insan haklarından biridir. İdare (devlet veya kamu tüzel kişileri), kamu yararı gerektiren durumlarda özel mülkiyete konu taşınmazları belirli yasal usullere (kamulaştırma kanununa) uyarak kendi mülkiyetine geçirebilir. Ancak idarenin, bu yasal usullere uymadan, bir kişinin taşınmazına fiilen el koyması veya taşınmazın kullanımını hukuken kısıtlaması durumunda “kamulaştırmasız el atma” kavramı ortaya çıkar.
Avukat Şule Çelik olarak bu yazımızda, mülkiyet hakkı ihlal edilen vatandaşlarımızın sıklıkla başvurduğu hukuki bir yol olan kamulaştırmasız el atma nedeniyle tazminat davasının detaylarını, şartlarını ve hukuki sürecini inceleyeceğiz.
Kamulaştırmasız El Atma Nedir?
Kamulaştırmasız el atma; devletin, belediyelerin veya diğer kamu kurumlarının, Kamulaştırma Kanunu’nda öngörülen işlemleri yapmaksızın ve bedelini ödemeksizin, özel mülkiyete ait bir taşınmaza kalıcı olarak müdahale etmesidir.
Yargıtay ve Danıştay içtihatları doğrultusunda kamulaştırmasız el atma, müdahalenin şekline göre iki ana başlıkta incelenir:
1. Fiili El Atma
İdarenin, özel mülkiyete tabi bir taşınmaza, hiçbir yasal dayanağı olmaksızın ve kamulaştırma kararı almadan eylemli olarak el koymasıdır.
Örnekler: Taşınmazın üzerine yol, köprü, park veya kamu binası yapılması, enerji nakil hatları için direk dikilmesi gibi durumlar fiili el atmaya girer.
Bu durumda idare, taşınmaz sahibinin mülkiyet hakkını kullanmasını tamamen veya kısmen engellemiş olur.
2. Hukuki El Atma
İdarenin taşınmaza fiziksel bir müdahalesi yoktur ancak imar planı uygulamaları nedeniyle malikin mülkiyet hakkı fiilen kısıtlanmıştır.
Örnekler: Taşınmazın imar planında “yeşil alan”, “okul alanı” veya “hastane alanı” olarak ayrılması ve üzerinden 5 yıl geçmesine rağmen idarece herhangi bir kamulaştırma işleminin yapılmaması durumudur.
Malik, taşınmazını satamaz, üzerine inşaat yapamaz ve mülkiyet hakkından doğan yetkilerini kullanamaz hale gelir.
Kamulaştırmasız El Atma Durumunda Açılabilecek Davalar
Mülkiyet hakkı ihlal edilen taşınmaz maliki, mülkiyet hakkına dayalı olarak idareye karşı aşağıdaki davaları açma hakkına sahiptir:
Müdahalenin Men’i (Önlenmesi) Davası: İdarenin taşınmaza yaptığı haksız müdahalenin durdurulması ve taşınmazın eski haline getirilmesi talep edilebilir.
Kamulaştırmasız El Atma Nedeniyle Tazminat (Bedel) Davası: Malik, taşınmazın mülkiyetinin idareye geçmesine razı olarak, taşınmazın dava tarihindeki gerçek bedelinin kendisine ödenmesini talep edebilir. Uygulamada en çok başvurulan ve mağduriyeti gideren yol budur.
Dava Şartları ve Hukuki Süreç
Kamulaştırmasız el atma nedeniyle tazminat davası açılabilmesi için idarenin müdahalesinin kalıcı olması ve kamu yararı amacıyla yapılmış bir tesise/işleme dayanması gerekir. Geçici işgaller bu davanın konusu olmaz.
Görevli ve Yetkili Mahkeme Neresidir?
Davanın türüne göre görevli mahkeme yargı yolu açısından büyük farklılık gösterir. Yanlış mahkemede dava açılması, davanın usulden reddedilmesine ve zaman kaybına yol açar.
| El Atma Türü | Görevli Yargı Yolu ve Mahkeme | Yetkili Mahkeme |
| Fiili El Atma | Adli Yargı – Asliye Hukuk Mahkemesi | Taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi |
| Hukuki El Atma | İdari Yargı – İdare Mahkemesi | Taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi |
Zamanaşımı veya Hak Düşürücü Süre Var mıdır?
Mülkiyet hakkı, Anayasa ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS) ile korunan mutlak bir haktır. Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kurulu kararları ve Anayasa Mahkemesi iptal kararları doğrultusunda, kamulaştırmasız el atma davalarında herhangi bir zamanaşımı veya hak düşürücü süre bulunmamaktadır. İdarenin haksız el atması devam ettiği sürece, taşınmaz maliki veya mirasçıları her zaman bu davayı açabilirler.
Tazminat Bedeli Nasıl Hesaplanır?
Tazminat davasında mahkemece atanacak uzman bilirkişi heyeti, taşınmazın değerini belirler. Değerleme yapılırken;
Arsalar için emsal satış karşılaştırması,
Tarımsal araziler için net gelir (rant) yöntemi uygulanır. Bedel tespiti, dava tarihindeki rayiç bedeller üzerinden yapılır.
Neden Bir Avukatla Çalışmalısınız?
Kamulaştırmasız el atma davaları; husumetin doğru idareye yöneltilmesi, fiili ve hukuki el atma ayrımının yapılarak doğru yargı yolunun seçilmesi, bilirkişi raporlarına karşı süresinde ve teknik itirazların yapılması gibi son derece detaylı ve uzmanlık gerektiren hukuki süreçlerdir. Eksik veya hatalı yapılacak bir işlem, mülkiyet hakkınızın bedelini eksik almanıza veya davanızı kaybetmenize neden olabilir.
Hak kayıplarının önüne geçmek ve taşınmazınızın gerçek değerini tahsil edebilmek adına sürecin alanında uzman bir avukat aracılığıyla takip edilmesi büyük önem taşımaktadır. Sürecinizle ilgili hukuki danışmanlık ve temsil hizmeti almak için Avukat Şule Çelik hukuk büromuz ile iletişime geçebilirsiniz.
Uyarı: Bu web sitesinde yer alan hukuki makaleler, bilgilendirme amaçlıdır ve avukat-müvekkil ilişkisi kurmaz. Her somut olay kendi içinde farklı hukuki dinamiklere sahip olduğundan, işlem yapmadan önce mutlaka bir avukata danışmanız tavsiye edilir.